Κρήτη: Ένα καταφύγιο βιοποικιλότητας

Το νησί της Κρήτης αποτελεί έναν αληθινό φυσικό θησαυρό που φιλοξενεί πληθώρα μοναδικών φυτών και ζώων. Χάρη στον απομονωμένο γεωγραφικό χαρακτήρα της, καθώς και στην ποικιλομορφία της γεωμορφολογίας της, αποτέλεσε το ιδανικό “σπίτι” για πολλά ενδημικά είδη, δηλαδή είδη τα οποία ζουν μόνο στην Κρήτη. Αντίστοιχα, φιλοξενεί και πολλά ξενικά είδη, τα οποία μεταφέρθηκαν στο νησί σε βάθος χρόνου είτε από τους ανθρώπους, είτε λόγω της κλιματικής αλλαγής είτε μέσω άλλων φυσικών διαδικασιών. 

Πάμε να δούμε λοιπόν κάποια χαρακτηριστικά παραδείγματα ενδημικών και ξενικών ειδών που φιλοξενεί το νησί μας!

ΕΝΔΗΜΙΚΑ ΕΙΔΗ

Ο κρητικός αίγαγρος (Capra aegagrus cretica), γνωστός και ως το περίφημο “Κρι-Κρι”, είναι ένα από τα πιο εμβληματικά ζώα της Κρήτης. Ζει κυρίως στα Λευκά Όρη και τη Σαμαριά, όπου έχει προσαρμοστεί απόλυτα στο δύσβατο περιβάλλον. Ένα από τα πιο συναρπαστικά στοιχεία για το κρι-κρι είναι η εξαιρετική του ευκινησία, γεγονός που τον βοηθά να αποφεύγει τους φυσικούς του εχθρούς. Αξίζει να σημειωθεί ότι είναι προστατευόμενο είδος, και η σημασία του είναι τόσο μεγάλη που μπορεί κανείς να τον δει αποτυπωμένο σε νομίσματα και αγάλματα από την αρχαιότητα, υπογραμμίζοντας τη μακραίωνη σύνδεση του με τον πολιτισμό και την παράδοση του νησιού.

Ο δίκταμος (Origanum dictamnus), είναι ένα πανάρχαιο φυτό που οι ντόπιοι χρησιμοποιούν για τις θεραπευτικές του ιδιότητες εδώ και χιλιάδες χρόνια. Μάλιστα, φημολογείται ότι ο βασιλιάς Μίνωας χρησιμοποιούσε το βότανο για να θεραπεύει τους πολεμιστές του μετά από μάχες. Εκτός από τις θεραπευτικές του ιδιότητες, το δίκταμο χρησιμοποιείται στη μαγειρική για το ξεχωριστό άρωμα και τη γεύση του, ενώ συχνά προστίθεται και στη ρακή, προσδίδοντάς της μια μοναδική, αρωματική νότα. Αυτό το εξαιρετικά σπάνιο και πλέον απειλούμενο φυτό φυτρώνει μόνο στα δυσπρόσιτα βράχια των βουνών της Κρήτης, καθιστώντας την συγκομιδή του εξαιρετικά δύσκολη.

Ο φοίνικας του Θεόφραστου (Phoenix theophrastii) είναι ένα ενδημικό φυτό της Κρήτης, το οποίο ίσως έχετε δει στα φοινικοδάση του Βάι και της Πρέβελης. Με τον ψηλό κορμό και τις πλούσιες φτερωτές κορυφές του, προσφέρει καταφύγιο και τροφή σε διάφορα είδη πουλιών και εντόμων.

Ωστόσο, ο φοίνικας του Θεόφραστου απειλείται από την καταστροφή του φυσικού του ενδιαιτήματος κυρίως λόγω τουρισμού καθώς και από την εξαγωγή νερού για γεωργία (και οποιαδήποτε μελλοντική τουριστική ανάπτυξη) στην ίδια περιοχή, καθιστώντας την προστασία του ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και της φυσικής κληρονομιάς της Κρήτης. Επιπλέον, στην Κρήτη υπάρχει και η απειλή του κόκκινου σκαθαριού (Rhynchophorus ferrugineus), το οποίο όμως μέχρι στιγμής καταστρέφει περισσότερο τους φυτεμένους φοίνικες. Οι φοίνικες του Θεόφραστου φαίνεται να μην είναι τόσο ελκυστικοί για το σκαθάρι, όσο υπάρχουν ακόμα φυτεμένοι φοίνικες.

ΞΕΝΙΚΑ ΕΙΔΗ

Το λεοντόψαρο (Pterois miles) είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ξενικά είδη που έχουν εισβάλλει στις θάλασσες της Κρήτης τα τελευταία χρόνια, με καταγωγή από τον Ινδο – Ειρηνικό ωκεανό. Ξεχωρίζει για τα εντυπωσιακά πτερύγιά του και τα ζωηρά χρώματά του, αλλά πίσω από την ομορφιά του κρύβεται ένας σοβαρός κίνδυνος.

Τα αγκάθια του είναι δηλητηριώδη, και αυτό το καθιστά έναν επικίνδυνο θηρευτή, που δεν έχει φυσικούς εχθρούς στην περιοχή, με αποτέλεσμα την ταχεία αριθμητική του αύξηση. Καταναλώνει μεγάλες ποσότητες ψαριών και καρκινοειδών, γεγονός που επηρεάζει αρνητικά τα τοπικά οικοσυστήματα, προκαλώντας ανησυχία στους επιστήμονες και στους ψαράδες. Η παρουσία του, αν και εντυπωσιακή, είναι ένα σύμβολο των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η Κρήτη λόγω της κλιματικής αλλαγής και της μεταφοράς ξενικών ειδών στα νερά της Μεσογείου.

Ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus) είναι ένα από τα πιο περιβόητα ξενικά είδη που έχουν εγκατασταθεί στις θάλασσες της Κρήτης, κυρίως λόγω των επιθέσεων που έχουν καταγραφεί σε λουόμενους. Έφτασε στην Κρήτη μέσω της Διώρυγας του Σουέζ από τον Ινδικό και Ειρηνικό ωκεανό. Η επικινδυνότητα του οφείλεται σε μία ισχυρή τοξίνη που φέρει, την τετροδοτοξίνη, η οποία μπορεί να αποβεί μέχρι και θανατηφόρα για τον άνθρωπο. Η παρουσία του έχει προκαλέσει πονοκέφαλο στους ψαράδες, κυρίως λόγω της καταστροφής του εξοπλισμού τους. Εξαιτίας της ταχείας αναπαραγωγής του και της έλλειψης φυσικών θηρευτών στη Μεσόγειο, έχει εξαπλωθεί ραγδαία, διαταράσσοντας τους τοπικούς πληθυσμούς ψαριών και την ισορροπία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

Ο ξενικός μακράκανθος αχινός (Diadema setosum), αποτελεί έναν ακόμη μετανάστη από τον Ινδικό Ωκεανό, και έχει εξαπλωθεί ταχύτατα στις ελληνικές θάλασσες. Πιστεύεται ότι μεταφέρθηκε ως “λαθρεπιβάτης” κολλώντας σε γάστρες καραβιών, αλλά δεν αποκλείεται και το ενδεχόμενο να ψαρεύτηκε και να πετάχτηκε ζωντανός στη θάλασσα. Ξεχωρίζει για τα μακριά, λεπτά αγκάθια του που φτάνουν τα 30 εκατοστά και φέρουν ελαφρύ δηλητήριο, προκαλώντας έντονο πόνο και φαγούρα αν τον αγγίξει κάποιος, γι’ αυτό το λόγο, και σε συνδυασμό με την δυσκολία εντοπισμού του στις βραχώδεις ακτές, απαιτείται προσοχή από τους λουόμενους. Επιπλέον, έχουν παρατηρηθεί άτομα του Diadema setosum τα οποία καλύπτουν άτομα του ενδημικού μαύρου αχινού των ελληνικών θαλασσών (Paracentrotus lividus), και τους επιτίθενται. Στην περίπτωση που βρεθούν περαιτέρω επιστημονικές αποδείξεις και συνεχιστεί αυτό το φαινόμενο, υπάρχει μεγάλος κίνδυνος εξαφάνισης του ενδημικού αχινού.

Eco-Seminar “Η Βιοποικιλότητα σε έναν πλανήτη για όλ@”

H ομάδα μας, λοιπόν, με στόχο την προώθηση της γνώσης και της ευαισθητοποίησης αναφορικά με τη βιοποικιλότητα, διοργανώνει το Eco-Seminar με τίτλο “Η Βιοποικιλότητα σε έναν πλανήτη για όλ@”.

Στο σεμινάριο θα απαντήσουμε σε ποικίλα ερωτήματα και θα συζητήσουμε για θέματα που σχετίζονται με τη βιοποικιλότητα, όπως τον καθοριστικό της ρόλο για τη διατήρηση των οικοσυστημάτων και της κοινωνικής ευημερίας, τη σημασία των ενδημικών ειδών, τον κίνδυνο που έχει φέρει η παρουσία και αύξηση των ξενικών, διαχειριστικές πρακτικές που εφαρμόζονται (ή και όχι) για την προστασία της, καθώς και τον όχι τόσο γνωστό αλλά σημαντικό ρόλο των μικροβίων σε αυτή.

Ημερομηνία: Σάββατο 9 Νοεμβρίου 2024

Ώρα: 10.00 – 17.00

Τοποθεσία: Bizrupt (Βικέλα 34 – 36, 71202, Ηράκλειο, Κρήτη)

ΔΗΛΩΣΕ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ συμπληρώνοντας έγκαιρα την ΑΙΤΗΣΗ που θα βρεις ΕΔΩ και έλα μαζί μας για να να εμπλουτίσουμε τη γνώση μας και να ανακαλύψουμε μαζί πώς η διατήρηση της βιοποικιλότητας συνδέεται άμεσα με τη βιώσιμη ανάπτυξη!! 

ΠΗΓΕΣ: 

• Κρητικός αίγαγρος (Capra hircus creticus) https://www.sfakia.gr/el/guide/flora-fauna/fauna/capra-aegagrus-creticus και https://www.discovercrete.com/el/content/kritikos-aighaghros

• Δίκταμο (Origanum dictamnus) (https://tofillo.com/diktamo-idiotites/ και https://www.eepf.gr/el/votanikos-kipos/origanum-dictamnus)

• Φοίνικας του Θεόφραστου (Phoenix theophrastii) (https://www.topoguide.gr/nature/vegetation/Vegetation_Phoenix_theophrastii.php και https://www.iucnredlist.org/species/38630/155586274)

• Λεοντόψαρο (Pterois miles) (https://www.boatfishing.gr/pws-epireazei-to-leontopsaro-tis-thalasses-kai-ton-kosmo-mas/)

• Λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus) (Ulman, A., Yildiz, T., Demirel, N., Canak, O., Yemişken, E., & Pauly, D. (2021). The biology and ecology of the invasive silver-cheeked toadfish (Lagocephalus sceleratus), with emphasis on the Eastern Mediterranean. NeoBiota, 68, 145-175. και https://neobiota.pensoft.net/article/71767/)

• Μακράκανθος αχινός (Diadema setosum) (https://www.neakriti.gr/periballon/2069222_enas-dilitiriodis-ahinos-katalambanei-ton-elliniko-bytho και SKOURADAKIS, G., VERNADOU, E., KOULOURI, P., & DAILIANIS, T. (2024). Mass mortality of the invasive echinoid Diadema setosum (Leske, 1778) in Crete, East Mediterranean Sea. Mediterranean Marine Science, 25(2), 480-483.). Ακόμα: https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/hcmr-med-mar-sc/article/view/36447 και https://www.thetoc.gr/koinwnia/article/diadema-setosum-autos-einai-o-dilitiriodis-axinos-stis-ellinikes-thalasses-pou-eftase-apo-ton-eiriniko-eikones—binteo/