Η σημασία των ωκεανών και η συνθήκη για προστασία

Γράφει η Ματίνα Παπαντωνοπούλου, Μεταπτυχιακή φοιτήτρια

Είναι γεγονός ότι ένα μεγάλο μέρος της επιφάνειας της Γης καλύπτεται από νερό. Πιο συγκεκριμένα, η Γη πέρα από ηπείρους χωρίζεται και σε ωκεανούς. Οι ωκεανοί είναι πέντε, ο Ειρηνικός, ο Ατλαντικός, ο Ινδικός, ο Αρκτικός και ο Ανταρκτικός ωκεανός. Ποσοστιαία, καλύπτουν το 71% της επιφάνειάς της, ενώ περιέχουν το 97% του νερού. Στο σημερινό άρθρο λοιπόν, θα αναλύσουμε τη σημασία και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν, καταλήγοντας σε μια συνθήκη ορόσημο για την προστασία τους. Άραγε, έχουν αλλάξει πολύ τα πράγματα από τότε που υπεγράφη; Ας το ανακαλύψουμε…

Γιατί είναι σημαντικοί οι ωκεανοί;

Οι ωκεανοί είναι θεμελιώδεις για τη ζωή μας. Σχεδόν όλα τα στοιχεία της καθημερινότητας των ανθρώπων έχουν άμεση ή έμμεση σχέση με τη θάλασσα. Από το πόσιμο νερό που φτάνει, κατόπιν επεξεργασίας, στο σπίτι μας, μέχρι την τροφή που καταναλώνουμε. Επιπλέον, οι ωκεανοί αποτελούν τόπο διαβίωσης ζώων, φυτών και μικροοργανισμών, ενώ παράλληλα υποστηρίζουν βασικές φυσικές διαδικασίες που είναι κρίσιμες για την ύπαρξη ζωής. 

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτών των διαδικασιών είναι η παραγωγή οξυγόνου μέσω του φυτοπλαγκτόν, ενός μικροοργανισμού που ζει στους ωκεανούς και είναι υπεύθυνος για περίπου το 50% του οξυγόνου στην ατμόσφαιρα. Μέσω της φωτοσύνθεσης το φυτοπλαγκτόν μετατρέπει το διοξείδιο του άνθρακα (CO2) σε γλυκόζη και οξυγόνο, με τη βοήθεια της ηλιακής ενέργειας (φως) και των θρεπτικών συστατικών που βρίσκονται στους ωκεανούς,. Η διαφύλαξή του, λοιπόν, είναι καίρια για εμάς.

Ακόμη, θεωρούνται ρυθμιστές του κλίματος, επειδή απορροφούν και μεταφέρουν θερμότητα και ηλιακή ενέργεια στην ατμόσφαιρα, επηρεάζοντας τις καιρικές συνθήκες. Εκτός αυτού, το διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα διαλύεται στο νερό, μειώνοντας την συγκέντρωσή του σε αυτή, συμβάλλοντας έτσι στην αντιμετώπιση του φαινομένου του θερμοκηπίου.

Εκτός από τη φυσική τους χρησιμότητα, οι ωκεανοί παίζουν κεντρικό ρόλο στην οικονομία, στον τουρισμό και στην αύξηση της απασχόλησης, καθώς εργατικό δυναμικό δουλεύει σε βιομηχανίες με άξονα την ναυτιλία, έναν κλάδο πολλά υποσχόμενο σήμερα. Παράλληλα, συμβάλλουν στην ενίσχυση του εμπορίου, γιατί μεγάλο μέρος των μεταφορών διεξάγεται μέσω θαλάσσης.

Τέλος, στον τομέα της υγείας αρκετές θεραπείες νόσων, όπως του καρκίνου και της άνοιας, προέρχονται από πόρους της θάλασσας.

Προβλήματα που συναντώνται στους ωκεανούς και συνέπειές τους

Ωστόσο, παρά την θεμελιώδη σημασία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, διαπιστώνουμε ότι υπάρχουν σοβαρά  προβλήματα  και “αδιαφορία’’ γι’ αυτά. Ειδικότερα, ζούμε στην ανθρωπόκαινο εποχή, όπου το αποτύπωμα του ανθρώπου στο θαλάσσιο περιβάλλον είναι καταστροφικό. 

Η ρύπανση από πλαστικά, σκουπίδια, σακούλες, καπάκια μπουκαλιών, αποτσίγαρα κλπ είναι εκτεταμένη. Έρευνες αποκαλύπτουν την ύπαρξη 470-540 χιλιάδων τόνων σκουπιδιών και 150 εκατομμυρίων τόνων πλαστικού στην επιφάνεια της θάλασσας. Αυτά γίνονται αντικείμενο κατάποσης ψαριών οδηγώντας πολλές φορές σε τραυματισμούς, ενώ ταυτόχρονα λόγω των τοξικών ουσιών που περιέχουν μπορεί να οδηγήσουν και σε θάνατο. Οι τοξικές ουσίες αυτές μεταφέρονται στη συνέχεια σε εμάς τους ανθρώπους, όταν καταναλώνουμε  τα ψάρια, προκαλώντας θέματα στην υγεία μας.

Φυσικά, τα αρνητικά δεν σταματούν εκεί, καθώς η κλιματική αλλαγή εντείνει τα προβλήματα στους ωκεανούς. Λόγου χάρη  η αύξηση της θερμοκρασίας, όπως παρατηρείται στον  Βόρειο Ατλαντικό, οδηγεί σε μετανάστευση ψαριών σε ψυχρότερα νερά επηρεάζοντας τις θαλάσσιες βιοκοινότητες και την τροφική αλυσίδα εντός αυτών. Επίσης, η άνοδος της θερμοκρασίας, αυξάνει τους υδρατμούς στην ατμόσφαιρα προκαλώντας υψηλά επίπεδα υγρασίας. 

Ακόμη, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι εκπομπές ορυκτών καυσίμων, όπως το διοξείδιο του άνθρακα επιφέρουν οξίνιση και μείωση του pH του θαλασσινού νερού, γεγονός που έχει καταστροφικές συνέπειες για τους θαλάσσιους οργανισμούς συμπεριλαμβανομένων των οστράκων. 

Τέλος, η αυξημένη αλιευτική δραστηριότητα, η οποία ενισχύεται από επιδοτήσεις, έχει οδηγήσει στην εξαφάνιση ειδών και κατ’ επέκταση σε προβλήματα στην τροφική αλυσίδα και στη συνέχιση της ζωής στα θαλάσσια οικοσυστήματα. 

Ηνωμένα Έθνη και Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης: Στόχος 14-Η Ζωή στο Νερό

Τα Ηνωμένα Έθνη κρούουν τον κώδωνα για την ανάγκη προστασίας των ωκεανών άμεσα. Μια από τις πρωτοβουλίες τους είναι η Ατζέντα 2030, η οποία υιοθετήθηκε τον Σεπτέμβριο 2015 και περιλαμβάνει 17 στόχους, με 169 υποστόχους. Ένας από αυτούς είναι ο στόχος 14, που αναφέρεται στην προστασία των ωκεανών. Συγκεκριμένα περιλαμβάνει τις εξής ενέργειες: μείωση της θαλάσσιας ρύπανσης, βιώσιμη χρήση των θαλάσσιων και παράκτιων οικοσυστημάτων, επιστημονική συνεργασία για την ελαχιστοποίηση και αντιμετώπιση των επιπτώσεων της οξίνισης των ωκεανών, τερματισμό της υπεραλίευσης, αποτελεσματική ρύθμιση της αλιευτικής συγκομιδής, απαγόρευση επιδοτήσεων αλιείας, ανάπτυξη της έρευνας και  μεταφορά θαλάσσιας τεχνολογίας. 

Πώς φτάσαμε στη Συνθήκη για τη Ανοιχτή Θάλασσα και τι προβλέπει;

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας  (UNCLOS), υπεγράφη το 1982 και τέθηκε σε ισχύ το 1984. Παρέχει το νομικό πλαίσιο, καθορίζοντας δικαιώματα και υποχρεώσεις των κρατών εντός των χωρικών υδάτων και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης, η οποία είναι θαλάσσια έκταση, όπου τα κράτη διεξάγουν ερευνητική δραστηριότητα και εκμεταλλεύονται φυσικούς πόρους. Ωστόσο, η UNCLOS δεν αποσαφηνίζει τις διαδικασίες για τις περιοχές πέρα από τα σύνορα των κρατών, όπου ανήκουν τα 2/3 των ωκεανών και ονομάζονται ανοιχτή θάλασσα. Αυτές οι  περιοχές, αποτελούν κοινό κτήμα της ανθρωπότητας και δεν ανήκουν σε κάποιο κράτος, αλλά οι χώρες διεξάγουν εκεί θαλάσσιες δραστηριότητες και  επιστημονική έρευνα.

Μόνο το 1% της ανοιχτής θάλασσας προστατεύεται. Γι’ αυτό δημιουργήθηκε η ανάγκη υπογραφής μια συμφωνίας για την προστασία της βιοποικιλότητας σε περιοχές πέρα από την εθνική δικαιοδοσία. 

Μετά το πέρας πολυετών διαπραγματεύσεων έφτασε η ώρα… Το Μάρτιο του 2023 υπεγράφη η Συμφωνία των Ηνωμένων Εθνών για την Βιοποικιλότητα πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας (BBNJ Treaty). Στόχος της είναι η βιώσιμη χρήση των ωκεανών και η απόλαυση των ωφελειών από τους θαλάσσιους πόρους χωρίς ρύπανση.

Για να επιτευχθεί αυτό, είναι αναγκαίο να δημιουργηθούν εκτεταμένες προστατευόμενες περιοχές (καταφύγια), να τεθούν όρια, για να αποφευχθούν παράνομες δραστηριότητες κρατών όπως η υπεραλίευση. Επιπρόσθετα, είναι σημαντικό οι κυβερνήσεις να υποβάλλουν περιοδικές εκθέσεις αναφορικά με την πρόοδό τους.

Η BBNJ Treaty χαρακτηρίστηκε από τον Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες, ως ιστορική επιτυχία. Αν και, παραπάνω από 90 κράτη την έχουν υπογράψει, την έχουν επικυρώσει μόνο 8, το Παλάου, η Χιλή, η Μπελίζ, οι Σεϋχέλλες, το Μονακό, ο Μαυρίκιος, οι Ομόσπονδες Πολιτείες της Μικρονησίας και η Κούβα.

Υπάρχει, όμως, στην πραγματικότητα πρόοδος;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του προγράμματος για τους ωκεανούς έστειλε 40 εκατομμύρια ευρώ στις αναπτυσσόμενες χώρες για να τις βοηθήσει. Στην Ελλάδα οργανώθηκε στις 16-17 Απριλίου 2024, στο Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος το “Our Ocean Conference’’. Η 9η Διεθνή Διάσκεψη των Ωκεανών απετέλεσε ένα φόρουμ διαλόγου μεταξύ κυβερνήσεων, μη κυβερνητικών οργανώσεων και ιδιωτικών φορέων, με αντικείμενο τον περιορισμό της ρύπανσης, την ενίσχυση της πράσινης ναυτιλίας, δίνοντας έμφαση στις κατευθύνσεις της παραπάνω συμφωνίας. Η χώρα μας δεσμεύτηκε να ολοκληρώσει τη διαδικασία επικύρωσής της άμεσα, και στο ίδιο μοτίβο κινήθηκαν και άλλα κράτη με γνώμονα τη διεθνή συνεργασία.

Παρ’ όλα αυτά, τα προβλήματα, όπως βλέπουμε, εξακολουθούν να υπάρχουν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η κατάσταση στον βόρειο Ατλαντικό ωκεανό. Αν και το κύριο αλίευμα εκεί είναι ο ξιφίας, εξαιτίας τόσο της μείωσης του αποθέματός του, όσο και της καταστροφικής αλιευτικής μεθόδου που χρησιμοποιείται, παρατηρείται η θανάτωση μεγάλου αριθμού ειδών, όπως ο καρχαρίας. 

Αναμένεται, λοιπόν, να διαπιστώσουμε αν θα αλλάξουν σύντομα τα πράγματα προς το καλύτερο και αν όλες οι χώρες τηρήσουν έμπρακτα τις δεσμεύσεις τους ή θα παραμείνουν σε αλλεπάλληλες “φρούδες” υποσχέσεις, θέτοντας σε κίνδυνο την αποκατάσταση της βιοποικιλότητας και την υγεία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Συνεπώς, η διεθνής συνεργασία και οι ουσιαστικές ενέργειες είναι επιτακτικές για την εξασφάλιση ενός βιώσιμου μέλλοντος για τους ωκεανούς μας.

ΠΗΓΕΣ

1. Δημαδάμα, Z. (2021) ΒΙΩΣΙΜΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ.Η ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ 17 ΣΤΟΧΩΝ ΤΟΥ ΟΗΕ.Αθήνα:Παπαζήση
2. Pexels. (2018). https://www.pexels.com/el-gr/photo/1533720/
3. Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2023, March 2). Green light for high seas protection agreement. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/el/ip_23_1382
4. Ecopress. (2024). Γιατί οι ωκεανοί χρειάζονται την προσοχή μας. https://ecopress.gr/giati-oi-okeanoi-xreiazontai-tin-prosoxi-mas/
5. Energypress. (2024). Βράζουν οι ωκεανοί: Άμεσες συνέπειες στον καιρό και τη βιοποικιλότητα. https://energypress.gr/news/brazoyn-oi-okeanoi-ameses-synepeies-ston-kairo-kai-ti-biopoikilotita
6. Greenpeace Greece. (2023). Historic UN treaty for oceans. https://www.greenpeace.org/greece/issues/thalassa/48295/istoriki-sinthiki-okeanoi-ohe/
7. Greenpeace Ελλάδας. (2023). Οι ωκεανοί μας απειλούνται. https://www.greenpeace.org/greece/issues/thalassa/49195/oi-okeanoi-mas-apeilountai/
8. Greenpeace Ελλάδας. (2022, Ιούλιος 14). Πώς ο αλιευτικός στόλος της ΕΕ σκοτώνει μωρά καρχαρίες στον Βόρειο Ατλαντικό. https://www.greenpeace.org/greece/issues/thalassa/46965/hooked-report-sharks-karxaries-atlantikos-eu/
9. In.gr. (2024, Απρίλιος 15). Στην Αθήνα διεθνής διάσκεψη για τους ωκεανούς. https://www.in.gr/2024/04/15/in-science/perivallon-b-science/stin-athina-diethnis-diaskepsi-gia-tous-okeanous
10. Isalos.net. (2018, September). The challenges our oceans face. https://www.isalos.net/2018/09/oi-prokliseis-pou-antimetopizoun-oi-okeanoi-mas/
11. Copernicus Marine. (2024). Why the ocean is important for weather and climate. https://marine.copernicus.eu/el/explainers/why-ocean-important/weather-and-climate/
12. Ναυτεμπορική. (2024). ΟΗΕ: Συμφωνία-σταθμός για την προστασία της ανοιχτής θάλασσας. https://www.naftemporiki.gr/green/wildlife/1484874/oie-symfonia-stathmos-gia-tin-prostasia-tis-anoichtis-thalassas/
13. New Money. (2024). Ποια είναι η τριπλή απειλή για τους ωκεανούς. https://www.newmoney.gr/roh/palmos-oikonomias/energeia/pia-i-tripli-apili-gia-tous-okeanous/
14. Science in School. (2017). Climate change: Why oceans matter. https://www.scienceinschool.org/el/article/2017/climate-change-why-oceans-matter-el/
15. The Fishing Daily. (2023). EU greenlights landmark high seas treaty for ocean protection. https://thefishingdaily.com/latest-news/eu-greenlights-landmark-high-seas-treaty-for-ocean-protection/
16. Υπουργείο Εξωτερικών Ελλάδας. (2024). Our Ocean Conference 2024. https://www.ourocean2024.gov.gr/
17. UNRIC. (2024). Ωκεανοί: Πηγή ζωής – Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την ανοιχτή θάλασσα. https://unric.org/el/ωκεανοι-πηγη-ζωης-συμβαση-των-ηνωμενω